Infancias confinadas | Irene Quintáns

Durante dez anos estiven traballando no tema “Infancia e cidade” en América Latina. O tema é un desafío en calquera parte do mundo, xa que nós, os adultos,  acumulamos unha serie de medos urbanos que condicionan a relación dos nosos fillos co seu entorno urbano, pero no hemisferio sur hai moitos conflitos de pobreza, habitabilidade e seguridade, todo isto a gran escala.

En 2013 creei a Rede OCARA, unha rede latinoamericana de experiencias e proxectos sobre a cidade, arte, arquitectura e espazo público no que participan nenos e nenas. En Europa, Estados Unidos, Canadá ou Australia, dende a década dos noventa houbo unha explosión de proxectos e programas para garantir o dereito á cidade dos seus pequenos habitantes; en América Latina e outros países en desenvolvemento todo é máis complicado. Coa Rede, unha biblioteca on-line de proxectos, quería compartir o traballo realizado en circunstancias urbanas e sociais similares, para inspirar e axudar a aqueles que, aos poucos, intentan mellorar as cidades para a infancia e xuventude. Crear rede, abrazar, falar.

Nos anos que vivín en São Paulo, tiven a sorte de facer obradoiros con nenos no espazo urbano. Neles, a presenza de familias na rúa para participar nun evento lúdico cos nenos xa era todo un logro. O meu obradoiro favorito é de Jorge Raedó, artista de Zaragoza, profesor de arte para nenos e asesor da rede OCARA. En setembro de 2010 creou o taller “Musiikkitalo / The House of Music”, xa que o programa cultural “Strada” da televisión pública finlandesa, YLE, pediu á asociación Rakennetaan kaupunki! unha colaboración para o especial que estaban preparando no novo Auditorio Nacional de Helsinki, que estaba a piques de inaugurarse. Pintura, música e arquitectura para nenos de 3 a 8 anos. Deseñouse o obradoiro “A casa da música” que se replicou en varios países do mundo, incluído o excelente Proxecto Terra do Colexio Oficial de Arquitectos de Galicia e a Xunta de Galicia.

O obradoiro comezou a facerse en espazos interiores. Non obstante, levalo a unha realidade urbana como a brasileira foi unha oportunidade para traballar nunha idea moi necesaria alí: a cidade é nosa casa.

A Casa da Música é un proceso artístico que une corpo e expresión colectiva. A forma final da casa é a suma do traballo de todos. Como a cidade. E A Casa da Música parece un xogo de bonecas Matrioshka. A casa dentro da praza dentro da cidade que é nosa casa.

Os espazos urbanos, prazas, eventos para grupos urbanos ou equipamentos públicos acollérona. Cada lugar tiña unha historia especial e era importante para a cidade, en cada obradoiro explicamos o contexto para os nenos e reflexionamos con eles sobre o coidado da cidade. Coidar a cidade é ocupala, usala.


Trasladeime coa familia a Madrid, fai dous meses, xusto antes da crise do coronavirus, e é aquí onde estou tendo que enfrontar un dos meus medos. A cidade xa non é a nosa casa, a casa é a nosa cidade. Estamos confinados.

Para xustificar as decisións de política pública centradas nos adultos, pedimos aos nenos que sexan resilientes e solidarios. É que xa o son, sempre! Nós, como adultos, temos a pouca honestidade de aprobar unha convención internacional (obrigatoria para os países asinantes), que cumpriu 30 anos en 2019, a dos Dereitos dos Nenos e Nenas, e comprometémonos a facelos prioritarios, a darlles o dereito a participar en asuntos que lles afecten, que teñan dereito a xogar, á cultura, a ser coidados.

Que fácil, non? E logo as autoridades fan fotos con eles “para quedar ben”.

Dende o inicio do confinamento publicáronse numerosos artigos sobre a infancia e o coronavirus. Destacamos os que se preguntan pola asombrosa desaparición de sete millóns de nenos e nenas do país. E os que din que hai máis mascotas en España que menores de 15 anos. E os que afirman que, na primeira comparecencia do goberno, ao comezo da crise, non se falou nin unha palabra sobre a infancia, sen embargo a primeira ministra neozelandesa, Jacinda Ardern, celebrou unha conferencia de prensa especial o 18 de marzo, só para nenos e nenas, acompañada da doutora Michelle Dickinson, especializada en comunicación científica para nenos.

Varios países da Unión Europea adoptaron medidas para deixar aos nenos saír. O 31 de marzo, o Ministerio do Interior italiano, baixo a presión do Colexio de Psicólogos, pediatras, expertos, pais, artistas e educadores, permitiu que os menores sair de casa. Francia, Bélxica, Suíza, Austria, Inglaterra …, seguen as recomendacións da OMS e permiten que os nenos saian dunha forma ordenada para ir dar un paseo cos pais preto da casa, respectando sempre certas regras (saír de forma illada cun coidador, a unha distancia máxima de 1 km da súa casa, mantendo a distancia de seguridade).

O confinamento si ten consecuencias para a saúde, o benestar e o desenvolvemento físico e psicolóxico dos nenos e das nenas. Tampouco hai evidencias empíricas de que os menores contaxien máis do que ningún outro grupo de idade.

Podería contribuír neste texto con ideas para actividades ou espazos temporais para os máis pequenos das nosas casas. Podería… porque xa fixemos a casa da música dentro da nosa casa, con fíos, pinzas e tecidos. Ou con calquera cousa que estea a man. Pero gustaríame insistir na necesidade de saír á cidade.

A cidade é a nosa casa, a casa é a nosa cidade. E así como na cidade, a casa tamén pode ter  desigualdade, violencia e vulnerabilidade. Hai nenos afortunados con piscina, xardín, terraza, luz e ventilación, con familias amorosas e creativas. Pero non todos.

Copio aquí a transcrición das palabras dos nenos, sempre perspicaces para sinalar o que é realmente importante.

As primeiras foron publicadas pola arquitecta Tuline Gulgonen na Cidade do México.

  • “Quen usa a rúa?”
  • Neno 1: “Todos”
  • Neno 2: “Non, non eu”
  • Neno 1: “Entón non somos todos”

As outras palabras sempre son citadas por Francesco Tonucci nas súas charlas. Un membro do Consello de Nenos e Nenas (de 9 a 10 anos) da cidade de Rosario, na Arxentina, dixo:

“Temos que coidar o espazo público, porque para moitos, é o único”

Créditos fotográficos:

1_Francesco Tonucci, “Solo”
2_ A casa da música. Fundación Luís Seoane (A Coruña, 2014). Foto: Antía Cea
3_ A casa da música (variación con material plástico). MUBE Museu Brasileiro da Escultura (São Paulo, 2014). Foto: Irene Quintáns
4_ A casa da música. Centro Cultural de São Paulo, (São Paulo, 2015). Foto: Irene Quintáns
5_ A casa da música. Praça da Matriz, Jundiaí (São Paulo, 2015). Foto: Irene Quintáns
6_ A casa da música. Parque Augusta (São Paulo, 2013). Foto: Irene Quintáns
7_ The house of music inside the house (São Paulo, 2015). Foto: Irene Quintáns
8_Paseo (Pontevedra, 2016) Foto: Irene Quintáns

Algunhas referencias:

Change.org  Petición para firmar “Empatía y respeto a los derechos y necesidades de la infancia en la crisis del coronavirus” https://bit.ly/3ceUR0r

Freire, H. CoronaInfancias: Propuestas para una gestión de la crisis más empática con los niños y niñas (19.03.2020)

Freire, H.; Paricio, J.M. Ocho falsas creencias sobre los niños y el confinamiento (El País, 4.04.2020) https://elpais.com/elpais/2020/04/03/mamas_papas/1585897899_412281.html

Irene Quintáns.
Sâo Paulo e Madrid
Arquitecta egresada ETSAC (2005)

Deixa unha resposta

O teu enderezo electrónico non se publicará Os campos obrigatorios están marcados con *