Non é ‘cidade’ para vellos | María Carreiro e Cándido López

O noso bo amigo, e veciño, Miguel R. da Iglesia exerce como médico nun centro de atención primaria dun barrio tradicional e periférico da cidade da Coruña. Entre as súas funcións está visitar a aqueles pacientes que non poden desprazarse ata o seu consultorio. Tal vez se atopen postrados en cama, moi enfermos; ou tal vez convalecentes. Con todo, a enfermidade da maioría non é outra que a vellez e a soidade. Son vellos, están sós e viven en edificios envellecidos. Carecen de forzas para baixar e subir as escaleiras que lles separan da rúa. Non teñen ascensor nin medios para instalalo e mantelo. Tampouco dispoñen de recursos para irse a unha residencia e, en bastantes ocasión, tampouco queren abandonar ‘a súa’ casa. Sen dúbida, o mesmo acaecerá noutras zonas da nosa cidade.

A situación destas persoas reflíctese nas estatísticas públicas. En España, un de cada catro fogares está habitado por unha única persoa, o que significa que do total de fogares, o 25% é unipersoal. E practicamente, na metade deles residen persoas con máis de 65 anos; das cales, tres de cada catro, son mulleres. Por certo, a poboación española que superaba esa idade en 2019 era do 19,40 %. Unha situación que marca tendencia, ou polo menos a marcaba ata o coronavirus: as estimacións da OMS establecen que, para 2050, as persoas maiores de 60 anos representarán o 22% dos habitantes do planeta.

 Salvo naqueles casos de total incapacidade, a vida en casa parece unha solución desexable tamén na vellez. De feito, numerosos estudos constataron que o 96% das persoas maiores elixe envellecer na súa casa de modo independente. Onde viviron sempre. Onde son -somos- o rei ou a raíña, así sexa unha choza ou un palacio. Os inconvenientes prodúcense cando a ‘choza-palacio’ é fría e non se pode pagar a calefacción; cando facer a comida para un só é unha pesadez, e existe malnutrición; cando non se entende a lavadora e o ferro é unha arma perigosa; cando as pernas non responden coa axilidade requirida, e ir á compra ou ao médico é unha odisea; cando non se pode facer a cama, nin asearse, nin limpar o pó. Cando a ‘choza-palacio’ convértese nunha gaiola. Con todo, a cabeza mantense lúcida e un quere estar no lugar de sempre, ou moi preto, no mesmo barrio. Preto das caras coñecidas. Quere decidir se se levanta ou se deita; se toma unha manzanilla ou unha menta; se acende a televisión ou a radio. Ou se mira pola xanela. Ou se non mira.

 As vantaxes de continuar a vida ata o final no propio fogar non son baladíes: as persoas desenvólvense con autonomía na súa contorna; evitan a sensación de desarraigamento; afástanse dos trastornos psicolóxicos vinculados ao ingreso nun centro residencial; solidarízanse ao vincularse a outras persoas en idéntica situación; socializan mediante a convivencia interxeracional; integran ás persoas coidadoras, e mesmo, conxuntamente coa súa vivenda, convértense nun recurso social e económico ante as carencias doutras persoas.

Pero, o problema da vellez soluciónase, aparentemente, desde as administracións públicas, as fundacións benéficas, ou tamén polos investidores privados construíndo ‘residencias de anciáns’. O termo dulcifica a estigmatizada palabra ‘asilo’, sinónimo de pobreza e de abandono. Non son as residencias, seica, unha boa opción? Non proporcionan unhas mellores condicións de vida que a vivenda? Non solucionan o problema común das familias de non ter recursos ou medios para atender aos seus vellos? Si, claro. Tal como solucionáballo á familia de Irma, unha das protagonistas da Triloxía de Helsinqui, serie escrita por Minna Lindgren: “os fillos e netos de Irma] venderan o seu piso no barrio de Toolo e metíana nun apartamento da residencia sen consultarlle nada […] nun xeriátrico estaba segura, e con todo o que tiñan que facer no traballo, non necesitaban preocuparse de se Irma se acordou de levantarse e tomar a súa medicina.

Certamente, o traslado a unha residencia é ás veces inevitable, e ata desexable. Semella unha solución económica para as arcas do Estado, e polo tanto, da cidadanía, que as financiamos vía impostos, ou no caso das privadas, vía pago directo. Con todo, o coronavirus revelou as deficiencias do sistema, da inhumanidad de concentrar a persoas en residencias, esquecendo, ou omitindo, outras alternativas, tanto ou máis eficaces e económicas, que incorporan mecanismos de sustentabilidade e estímulo da actividade urbana. Requiren, iso si, unha certa creatividade na xestión e a administración. Menos burocracia e máis responsabilidade. Menos papeis e despachos, e máis estar no día a día.

 Por suposto, tamén demandan compromiso. Que a administración en calquera dos seus niveis interveña nas situacións de necesidade, arranxando edificios e vivendas, ou establecendo convenios co sector privado, mellorando a confortabilidad das vivendas, dotándoas de ascensor, a cambio de facerse coa propiedade, por exemplo, cando os propietarios falezan. Que se organice unha asistencia domiciliaria adecuada, con comedores colectivos por barrios, ou por mazás, para os anciáns que viven en soidade; con zonas comúns de lavandería, e de ferro… Unha forma de reactivar as plantas baixas, os locais pechados…

 Todo parece indicar que cando este pesadelo do coronavirus acabe, a vida non volverá ser como antes. Está a ofrecernos a oportunidade de reinventarnos, explorando posibilidades que ata o de agora non contemplabamos, pensando que viviamos no mellor dos mundos posibles. Agora todos somos vellos e, en certo xeito, estamos sós. A cidade que construímos non é para vellos, do mesmo xeito que o país do shériff Ed Tom Bell, da novela de Cormac McCarthy, tampouco era un país para vellos.

María Carreiro e Cándido López
Profesores e investigadores da ETSAC
Membros do estudio Mccl arquitectos

Deixa unha resposta

O teu enderezo electrónico non se publicará Os campos obrigatorios están marcados con *